ریشه ۳
گلبرگها صفحات نازكي هستند كه معمولاً سفيد يا به علت داشتن رنگيزههاي آنتوسياني به رنگهاي متنوع آبي، بنفش، قرمز و به علت دارا بودن فلاونها يا ليپوكرومها به رنگهاي زرد يا نارنجي ديده ميشوند. تنوع شكل در گلبرگها بيش از كاسبرگهاست در گلبرگها معمولاً پهنك و بخش زيرين باريكتري بهنام «ناخنك » تشخيص داده ميشود كه گلبرگ را به نهنج متصل ميكند.غالباً در قاعده گلبرگها غدههاي ترشح كننده نوش جاي دارند.
اندامهاي جنسي گل
نافه و مادگي اندامهاي اصلياند. زيرا ياختههاي جنسي در آنها به وجود ميآيند.
نافه گل از پرچمها و هر پرچم از ميله و بساك تشكيل شده است.
بساك
بساك برجستگي كيسه مانندي در انتهاي ميله است كه به وسيله شيار طولي به دو قسمت استوانهاي تقسيم ميشود. اين دو قسمت در تمام طول خود به وسيله بافت پارانشيمي به هم چسبيدهاند. هر قسمت دو حفره دراز به نام كيسه گرده دارد كه درون آنها دانههاي گرده توليد ميشوند. در بساك رسيده، بافتي كه دو كيسه گرده هر قسمت را از هم جدا ميسازد از بين ميرود. در نتيجه شكافي طولي در ديواره هر قسمت استوانهاي بساك پديد ميآيد و باعث پراكنده شدن دانههاي گرده ميشود.
دانه گرده
دانه گرده رسيده شامل سيتوپلاسم دو ياخته (هسته) زاينده و روينده، و ديواره دانه گرده است.اين ديواره از دو لايه اگزين در خارج و انتين در داخل تشكيل شده است و نقش آن حفاظت دو ياخته نامبرده است.
ديواره دانه گرده ساختار ويژهاي دارد كه در هرگونه گياهي متفاوت و قابل تشخيص است. مادهاي به نام «اسپوروپولنين » در تركيب شيميايي ديواره دانه گرده وجود دارد،اين ماده در برابر پوسيدگي و فشار بسيار مقاوم است به نحوي كه گاهي از يك گياه فقط دانه گرده آن به صورت فسيل باقي ميماند.
مادگي گل
مادگي يا اندام ماده گل از يك يا چند برچه به وجود ميآيد. اگر مادگي گل فقط داراي يك برچه باشد آن را مادگي ساده و اگر دو يا چند برچة پيوسته داشته باشد، مادگي مركب مينامند. برچه را برگي تغيير شكل يافته ميدانند، زيرا اولاً، برچه در مراحل اوليه رشد به برگ شباهت دارد، ثانياً در مراحل رشد تكاملي گل شباهت برچه به برگ مشاهده ميشود.
تخمدان
تخمدان بخش ميان تهي است كه يك يا چند خانه دارد. تعداد برچههاي مادگي مركب اغلب به تعداد كلالهها (شكل و يا تعداد خانههاي تخمدان بستگي دارد. مادگي گل نخود تك كلالهاي است و تخمدان آن نيز يك خامه دارد. مادگي گل لاله از سه كلاله تشكيل شده است و تخمدان آن سه خانهاي است و سه برچه دارد.
تمكن
نحوه قرار گرفتن تخمك را درون تخمدان تمكن گويند. نوع تمكن در شناسايي گياه و ردهبندي آن سودمند است. تمكن اصلي 5 نوع است كه عبارتاند از: كناري ، محوري ، جانبي ، مركزي ، و قاعدهاي
خامه
خامه بخش دراز و باريك برچه است كه در بعضي گلها دراز، در برخي كوتاه و در عدهاي (آلاله، خشخاش) اصلاً وجود ندارد. هر رشته كاكل ذرت كه روي بلال ديده ميشود يك خامه است.
خامهها ممكن است آزاد يا به هم متصل باشند. در اين صورت در وسطِ ستوني كه از اتحاد خامهها ايجاد ميشود يك يا چند مجرا به وجود ميآيد و اين مجاري در حقيقت راه عبور لوله گرده براي رسيدن به تخمك است.
خامه معمولاً انتهايي است، يعني ادامه محور تخمدان است، ولي امكان دارد بر اثر نمو غيرعادي مادگي به صورت جانبي يا زيرين درآيد.
كلاله
قسمت انتهايي خامه را كلاله گويند كه ممكن است در نوك خامه، نازك و باريك باقي بماند و يا برجسته شده و به شكلهاي مختلف ظاهر شود.
از نظر كلي، كلاله انتهاي بافت هادي است كه در رأس لوله خامه منبسط شده به شكل كلاله درآمده است.
كلاله در بيشتر گلها پس از گرده افشاني پژمرده شده ميخشكد ولي در بعضي گلها فعال باقي ميماند و به اندامي تبديل ميشود كه به پراكندگي ميوه كمك ميكند. سطح كلاله اكثراً داراي ياختههاي كرك مانند و كوتاهي است كه در جذب و نگاهداري گرده مؤثرند. كلاله بعضي از گياهان مايعي چسبنده و قندي به نام مايع كلاله ترشح ميكند. در گياهاني كه گردهافشاني آنها به وسيله باد انجام ميگيرد كلاله منشعب و كركدار است.
ساختار تخمك
تخمك از سه بخش تشكيل شده است:
الف) ابتدا تودهاي از ياخته در سطح جفت (محل اتصال بند تخمك به ديواره تخمدان) پديدار ميشود كه رشد ميكند و به بافتي به نام خورش تبديل ميشود. تمام ياختههاي اين بافت مريستمياند.
ب) اطراف خورش دو لايه بافت به شكل غلافي به طرف بالا رشد ميكنند و نوك خورش را در بر ميگيرند و فقط سوراخ كوچكي در انتها باز ميماند كه آن را سفت مينامند. «دولايه » بافت پيرامون خورش را پوسته دروني و پوسته بيروني مينامند. پوشش دانه رسيده از اين دو پوسته به وجود ميآيد.
ج) رشته نازكي به نام بند كه تخمك را به جفت مربوط ميكند. به ناحيهاي كه بند به تخمك متصل ميشود ناف گويند و بن ناحيهاي را گويند كه در آنجا پوست دروني از خورش جدا ميشود.
كيسه جنيني
در اوايل تشكيل تخمك، تمام ياختههاي بافت خورش يكسان اند. اما بهزودي يكي از اين ياختهها كه نزديك سفت است متمايز ميشود و نسبت به ساير ياختههاي اطراف خود بزرگتر و داراي پروتوپلاسم متراكمتر ميگردد. اين ياخته را «ياخته مادر مگاسپور » مينامند. هسته اين ياخته ( n 2 كروموزومي)، طي دو تقسيم متوالي ميوزي: چهار ياخته به نام مگاسپور ( n كروموزومي) توليد ميكند. سه مگاسپور كه به سفت نزديكترند عموماً متلاشي ميگردند، اما چهارمين مگاسپور كه از سفت دورتر است بزرگ ميشود و بالاخره كيسه جنيني را تشكيل ميدهد .
گل كامل و گل ناقص
هر گلي كه داراي بخشهاي چهارگانه كاسبرگها، گلبرگها، پرچمها، و مادگي باشد كامل ناميده ميشود (بادام ، زردآلو ). در صورتي كه گل فاقد يك يا چند بخش از اجزاي چهارگانه باشد، آن را گل ناقص نامند، مانند گل شيپوري، كه فاقد كاسه گل و گل كلماتيس كه فاقد جام است. گلهايي كه فقط پرچم يا برچه دارند بسيار فراواناند، مانند گل: ذرت، بلوط، گردو، بيد سپيدار ، كدو، رازك، مارچوبه، درخت خرما.
گل نر، گل ماده، گل نر ماده
گلهاي زيادي وجود دارند كه فقط داراي يكي از اندامهاي زايا هستند، مانند مارچوبه، ذرت، گردو و بيد كه به گلهاي يك جنسي معروفاند. گلهايي كه فقط پرچم دارند، گل نر و گلهايي كه فقط مادگي دارند، گل ماده ناميده ميشوند. هرگاه گلهاي نر و ماده جدا از هم ولي روي يك گياه باشند (ذرت، كدو،گردو) گياه را يكپايه و در صورتي كه روي دو پايه جدا از هم باشند (بيد، مارچوبه، نخل) گياه را دوپايه مينامند. گلهايي كه داراي اندامهاي زاياي نر و مادهاند، دوجنسي يا نر ماده (هر مافروديت ) ناميده ميشوند (سيب ، گلابي ، هلو ).
آرايش بخشهاي گل
كاسبرگها، گلبرگها، پرچمها، و برچهها در بيشتر گلها بر دايرههايي متحدالمركز روي نهنج قرار دارند. در بيشتر گلها، كاسبرگها حلقهوار در پايينترين سطح گل روي نهنج واقعاند و كمي بالاتر از اين حلقه گلبرگها ديده ميشوند، بالاي گلبرگها پرچمها به همان نحو و بالاخره در مركز گل برچهها قرار دارند. غير از اين گونه آرايش حلقهاي يا دايرهاي، آرايش مارپيچي نيز ديده ميشود. در آرايش مارپيچي يك يا چند دسته از بخشهاي گل به صورت مارپيچ قرار دارند. احتمال ميرود كه گياهان گلدار ابتدايي داراي آرايش مارپيچي بودهاند و از تكامل آنها آرايش حلقهاي پديد آمده است.
گل منظم و گل نامنظم
گلهايي را كه اجزاي آنها يك اندازه و به فواصل مساوي از يكديگر قرار دارند و اين اجزا نسبت به محور گل قرينهاند منظم مينامند. گلهايي كه اجزاي آنها فاقد تقارن محوري ولي داراي تقارن دوطرفي هستند، يعني نسبت به سطحي كه از دمگل ميگذرد، قرينهاند، نامنظم نام دارند.گل نامنظم لوبيا يا نخود داراي جامي است متشكل از پنج گلبرگ كه عبارتاند از: يك گلبرگ پهن به نام درفش ، دو گلبرگ باريك در دو طرف به نام بال و دو گلبرگ كوچك كه از لبه به هم متصلاند به نام ناو. از گلهاي نامنظم ديگر ميتوان نعناع، بنفشه، ثعلب و گل ميمون را نام برد.
پيوستگي و گسستگي اجزاي گل
در گل خربق بخشهاي گل جدا از يكديگر روي نهنج قرار دارند. در عدهاي از گلها اجزاي هر بخش گل به هم پيوستهاند. در اين صورت واژه پيوسته قبل از هر بخش به كار ميرود، مانند: پيوسته كاسه، پيوسته جام، پيوسته پرچم و پيوسته برچه. اگر اجزاي بخشهاي گل از هم جدا باشند، واژه گشاده يا جدا به اول نام بخش گل اضافه ميكنند، مانند گشاده جام يا جدا گلبرگ.
اگر مي خواهيد اندکي بدانيد بسيار بخوانيد اگر مي خواهيد بسيار بدانيد هميشه بخوانيد زيرا برتري آگاهان بر ناآگاهان مثل برتري زندگان بر مردگان است.